De wereld is nog niet klaar voor socialisme

Een mooi ideaal

Het socialistische ideaal blijft aantrekkelijk. Als we kijken naar wat mensen gelukkig maakt, gaat het namelijk niet alleen om wat we zelf hebben. Mensen halen ook voldoening uit het delen van welvaart, gezondheid en kansen voor anderen. Vanuit dat perspectief is een samenleving waarin de verschillen tussen mensen kleiner zijn en waarin welvaart breder wordt gedeeld, een waardevol ideaal.

Waar kapitalisme primair inspeelt op individuele vooruitgang, legt socialisme de nadruk op het collectieve belang en gelijkwaardigheid. Niet voor niets zijn socialistisch georiënteerde politieke partijen ook in kapitalistische samenlevingen breed vertegenwoordigd: het ideaal van meer gelijkheid en het delen van welvaart blijft veel mensen aanspreken.

Een imperfecte wereld

Hoewel socialisme een aantrekkelijk ideaal is, veronderstelt het een mens die in de eerste plaats het collectief dient. De werkelijkheid is weerbarstiger. Eigenbelang is een hardnekkige menselijke drijfveer: de wens om meer te verdienen, bezit op te bouwen of invloed te verwerven dan een ander. Het kapitalisme probeert die eigenschap niet uit te bannen, maar haar productief te kanaliseren. Door eigenbelang te koppelen aan beloningen voor ondernemerschap, innovatie en risico, kan juist die menselijke imperfectie bijdragen aan economische groei. Kapitalisme is daarom een perfecte oplossing in een imperfecte wereld.

De geschiedenis van de afgelopen eeuw laat zien dat samenlevingen die sterk inzetten op concurrentie en ondernemerschap vaak sneller economisch en technologisch vooruitgaan dan samenlevingen die vooral gericht zijn op gelijkheid en verdeling. Dat het machtigste land ter wereld, zowel economisch als militair, de Verenigde Staten is, is daarvan misschien wel het duidelijkste voorbeeld. De Amerikaanse economie is sterk kapitalistisch en trekt daardoor veel kapitaal, ondernemerschap en talent uit de hele wereld aan.

Van menselijk eigenbelang naar collectieve vooruitgang

Zolang een socialistische samenleving wordt omringd door kapitalistische economieën, blijft er immers een alternatief waar kapitaal, ondernemerschap en talent naartoe kunnen bewegen zodra zij daar beter worden beloond. Een socialistisch systeem dat individueel succes minder beloont, zal daardoor moeite houden om te concurreren met een kapitalistische omgeving.

Pas wanneer die uitwijkmogelijkheid verdwijnt — in theorie dus op mondiaal niveau — zou socialisme als economisch systeem werkelijk de ruimte krijgen. Dan concurreren verschillende systemen niet langer met elkaar en kan de mensheid als geheel bepalen hoe zij haar welvaart wil produceren én verdelen. Een dergelijke mondiale eenheid heeft echter nooit bestaan.

Daarmee is de keuze misschien minder eenvoudig dan socialisme óf kapitalisme. Socialisme kan het doel zijn: een wereld waarin welvaart, kansen en geluk zo breed mogelijk worden gedeeld. Kapitalisme kan het middel zijn: een systeem dat ondernemerschap, innovatie en economische groei stimuleert en daarmee de welvaart creëert die nodig is om dat doel te bereiken.

Maar daarmee blijft één ongemakkelijke waarheid overeind: het eigenbelang laat zich niet eenvoudig uit de mens weg organiseren. We kunnen het beteugelen, bijsturen en in dienst stellen van het collectief, maar we kunnen het niet wegdenken. Juist daarom zal kapitalisme, zolang dat eigenbelang zo sterk deel uitmaakt van de menselijke natuur, het systeem blijven dat het het meest effectief weet te kanaliseren: door persoonlijke ambitie niet te bestrijden, maar haar productief te maken. Misschien ligt daarin wel de kracht van kapitalisme: het maakt van wat ons uit elkaar drijft, een kracht die ons gezamenlijk vooruit kan brengen.